Categories
Istorija

Vodič kroz Temnić

Temnić – naselja i i ljudi

Temnić je geografska oblast Šumadije koja obuhvata prostor između Velike Morave na istoku, planine Juhor na severozapadu, počev od Blagotina pa do Milutovca kao južne tačke, i odatle duž Zapadne Morave sa južne strane. Nedaleko od mesta gde se Zapadna Morava spaja sa Južnom Moravom nalazi se i središte regije, Varvarin.

Čitava opština Varvarin obuhvata regiju Temnić, ali je ova regija širi pojam nego sama opština. U prošlosti je to bio srez Temnić, koji se u doba najveće teritorije protezao do Jagodine, da bi kasnije bio podeljen na tri sreza – belički, levački i temnićki. Čak i nakon toga mnoga temnićka naselja su izuzeta od sreza i danas se nalaze u susednim opštinama, pa i okruzima.

Varvarin je postao središte sreza, a kasnije i optine Varvarin, pa je tako i središte regije. Temnić danas ima 21 naselje, jedno gradskog tipa i 20 seoskih, i nešto više od 20.000 stanovnika. U materijalnom pogledu karakterišu ga brojni ostaci bogate istorije, od praistorije do danas, kao i brojna prirodna bogatstva koja ga u savremeno doba čine sredinom koja nudi sve pogodnosti za život.

Varvarin

Varošica koja se nalazi na levoj obali Velike Morave na uglu koji gradi sa Kaleničkom rekom. Kontinuirano je naseljena od 19.veka, starosedelačkim kao i doseljenim porodicama Cincara ili iz Stare Srbije. Prvi put je izvori pominju u 16.veku, kada se na tom prostoru javlja naselje Bela Crkva, kao naseljeno mesto sa 8 kuća. Naselje se kroz vekove pomeralo, u nekim periodima i zapustelo, ali od 19.veka ima kontinuitet življenja. Od 1882.godine stiče status varoši i počinje da napreduje. Danas naselje ima oko 2.200 stanovnika, i središte je javnog, kulturnog i privrednog života opštine.

Selo Varvarin

Istorijat i razvoj sela Varvarin je nerazdvojan od varoši, budući da se uglavnom radilo o jednom naselju. Selo Varvarin se pod tim imenom prvi put pominje s kraja 15.veka i vojnog pohoda mađarskog kralja protiv Turaka. Tom prilikom dolaze do Kruševca i pale tursku flotu kod Stalaća, a zadržali su se na suprotnoj strani, kod Varvarina. Kasnije ga posećuje i Bertrandon de la Brokijer, a kroz istoriju Varvarina prolaze i drugi putopisci – Josif Pavle Miteser, Oto Dubislav Pirh, Feliks Kanic i drugi. Sve do bitke kod Varvarina selo se nalazilo u današnjem Selištu, gde se spajaju dve Morave. Uoči bitke je premešteno na mesto gde se i danas nalazi. Delo Varvarin ima oko 1.800 stanovnika, poznato je po brojnim poljoprivrednim proizvođačima, zanatlijama i alasima, a nekad i skeledžijama.

Obrež

Selo Obrež je prema narodnom predanju dobilo ime zbog toga što se nalazilo “o bregu”, po drugom je sačuvalo staro ime odakle je bila većina doseljenika, dok je po trećem vezano za obrezanje koje je tu obavljeno. Prvi dokument koji  ga pominje je turski popis iz 1530.godine, kao Pregye. Jedino je od današnjih temnićkih naselja koje nije pripadalo nahiji Levač, čiji je deo Temnić bio. Inače, u to vreme se nalazilo sa desne strane Morave i verovatno je bilo južnije nego danas. Uz starosedelačke porodice najviše je doseljenih iz Stare Srbije. Jedno je od najvećih sela u Srbiji, sa više od 3.000 stanovnika, ima osmogodišnju osnovnu školu i poznato je po poljoprivrenim proizvođačima i porodičnim firmama.

Gornji Katun

Gornji Katun je naselje koje se danas nalazi sa leve strane Velike Morave. Postoji nekoliko legendi o poreklu imena sela i jedna kaže da se nekada zvalo Kadunjač, i da je od toga poteklo ime sela, dok druga kaže da se kod Turaka zvalo Ardun. Najraniji popis u kom se pominje navodi ga kao Katun, i to Gornji i Donji, tako da je verovatnije predanje da su se ovde nalazili katuni ili da je ime došlo sa doseljenicima koji su naselili selo. U ovom selu je pronađen najstariji ćirilični spomenik kod Srba, “Temnićki natpis”. Selo danas ima oko 1.500 stanovnika, četvorogodišnju osnovnu školu i poznato je po poljoprivrednim proizvođačima i malim preduzetnicima.

Donji Katun

Donji Katun je ime dobio na identičan način, ista je legenda o poreklu imena. Zapravo, dok Morava nije promenila tok ovo je bilo jedno selo. Posle velike poplave s kraja 19.veka Morava je promenila tok i uništila staro selo. Donji Katun se nakon toga našao sa druge strane reke, i danas je jedino selo varvarinske opštine sa desne strane Morave. Kao i Gornji Katun ima četvorogodišnju osnovnu školu. Pored starosedelačkih porodica selo je najviše naseljeno doseljenicima sa Kosova, a jedan od najpoznatijih meštana sela bio je knez Mileta Radojković. Selo danas ima nešto više od 1.000 stanovnika, i poznato je po poljoprivrednim proizvođačima.

Maskare

Maskare je prema predanju dobilo ime vezano za suprugu Todora od Stalaća, Ikoniju. Baš kao i Varvarin, zbog varvarizma nad njenim telom, legenda kaže da su Turci hteli da oskrnave telo, ali da je jedan od njih sprečio jer je to maskara (sramota). Druga navodi da je ime sela zbog brojnih maski koje su tu pronađene, jer se ovde nalaze ostaci rimskog utvrđenja kraj sela. Najstariji popis ga pominje upravo pod ovim imenom. Selo je dosta čuveno po proizvođačima ruža, po Burdušu i visećem mostu na Moravi. Danas ima oko 450 stanovnika, koji najvećim delom potiču iz Stare Srbije, najviše Vranja.

Bošnjane

Bošnjane je prema legendi ime dobilo po Bošku Jugoviću, koji se u selu rodio na putu prema Kruševcu. Druga legenda kaže da je ime dobio po Turcima Bošnjacima, ili da je pripadao kao posed nekom spahiji Bošnjaku. Najstariji pomen potiče iz popisa 1530.godine, koji ga navodi kao selo Bošnjak. Selo je napuštano i sa desne obale premešteno na levu, gde se i danas nalazi. Današnje selo je obnovljeno, ne pre 18.veka, kada ga izvori ponovo spominju. Bošnjane danas ima oko 1600 stanovnika i osmogodišnju osnovnu školu. U zemlji je poznato po brojnim farmama koka nosilja i po vrsnim harmonikašima i slikarima. Rodno je mesto Miroslava Miškovića i Zorana Anđelkovića.

Bačina

Bačina je jedno od najvećih sela Temnića, mesto iz kog su potekli mnogi znameniti građani Srbije. O selu bi imalo puno da se kaže, pre svega jer upravo ono krije istoriju nekoliko naselja Temnića kojih danas više nema. Jedno je od najstarijih sela, i pomenuto je prvi put 1411.godine u Hilandarskoj povelji despota Stefana Lazarevića. Legenda kaže da ime sela potiče od bačija koje su pripadale meštanima sela Grabovca, a koji su preseljeni na mesto današnjeg sela. Isto, da su te bačije pripadale meštanima okolnih sela koji su tu preseljavani, od kojih nastaje Bačina. U selu ili njegovom ataru se danas nalaze brojne starine ili bliske ili davne prošlosti. Bačina danas ima oko 2.000 stanovnika, osmogodišnju osnovnu školu, i poznata je po preduzimljivim meštanima i seoskom turizmu.

Orašje

Orašje koje se nalazi na današnjem mestu kao naselje potiče iz novijeg doba, posle Drugog srpskog ustanka. Staro selo se nalazilo na drugom mestu i izvesno je postojalo jer ga popis iz 1530.godine navodi upravo pod istim imenom, kao deo nahije Levač. Nije sačuvano ni puno legendi o imenu sela, osim da se govori da je bilo bogato orasima, te odatle ime sela. Danas je Orašje pre svega poznato po mineralnoj vodi “Soko”, po kulturnoj manifestaciji posvećenoj kiseloj vodi, i po malim poljoprivrednim proizvođačima. Selo danas imao oko 700 stanovnika, 5 zapisa i četvorogodišnju osnovnu školu.

Cernica

Cernica je selo koje se u prošlosti nije nalazilo na mestu na kom se danas nalazi, jer se tek tokom 19.veka ovo selo odvojilo od Bačine zbog doseljenika. Kaže se da je ime dobilo po Cerničkom potoku i brojnim cerovima. Ipak, popis iz 1530.godine navodi selo istog imena koje se nalazilo u približno istom kraju u kom se selo i danas nalazi. Selo ima 275 stanovnika i jedno je od najmanjih u opštini.

Izbenica

Izbenica je prema legendi dobila ime po izbama (zemunicama) u kojima su prvi stanovnici stanovali. Današnje selo naseljeno je tek oko Prvog srpskog ustanka, i to sa Kosova, dok je sasvim izvesno istoimeno selo postojalo i dosta ranije, i to popis navodi Gornju i Donju Izbenicu, koje su vrlo verovatno zapustele pre ponovnog naseljavanja. U neposrednoj blizini sela se nalaze brojne starine, uključujući ostatke kapele i utvrđenja Videnovac, kao i prirodne lepote na obroncima planine Juhor. Današnje selo ima oko 550 stanovnika i četvorogodišnju osnovnu školu.

Suvaja

Suvaja je selo koje je nastalo tokom 19.veka, od doseljenika poreklom iz Rumunije. Najstariji zapisi i sećanja ih zovu Vlasi, i njihovu odeću opisuju kao kod Vlaha Carana iz Krajine. U prvo vreme je selo bilo dosta bliže Izbenici kraj reke, ali se nakon spora meštana oko vode izmestilo na mesto na kom se danas nalazi i po potoku je nazvano Suvaja. Ono što je posebno obeležje Suvaje su meštani koji većinom rade u inostranstvu. U selu danas živi nešto više od 100 stanovnika, a najveći broj njih danas živi na privremenom radu u inostranstvu.

Donji Krčin

Donji Krčin je najveće naselje Gornjeg Temnića, u gornjem toku Kalenićke reke. Ime sela prema zapisanoj legendi potiče od iskrčene šume kako bi se dobila obradiva zemlja. Jedno je od najstarijih sela Temnića i varvarinskog kraja, čija istorija traje oko pola veka. Današnje selo se nalazi na važnom regionalnom putu prema Levču i Šumadiji, i poznato je po voćarskim kulturama, pre svega jagoda, maline i kupine. Donji Krčin ima oko 350 stanovnika, kao i osmogodišnju osnovnu školu sa najvećom mrežom područnih škola u opštini Varvarin.

Gornji Krčin

Gornji Krčin je ime dobio na isti način kao i Donji Krčin, razlog je krčenje zemljišta ili krčanje stomaka meštana koji su bili izloženi teškom fizičkom radu. U jednom trenutku izvori su zabeležili da je postojao i Srednji Krčin. Pominje se 1818.godine nakon čega ga u popisima nema, iako postojanje ovog sela, kao i Gornjeg i Donjeg Krčina beleži i turski popis 1530.godine. I tada su sva tri sela postojala kao deo Levačke nahije, a kasnije su po svoj prilici napuštena usled ratnih stanja. Naselje se vremenom utopilo u jedno od dva naselja koja i danas postoje, a Gornji Krčin ima oko 250 stanovnika.

Zalogovac

Zalogovac je selo koje postoji još iz doba turske vladavine, ali 1530.godine nije postojalo, ili se nije beležilo pod tim imenom. Kada je popisano početkom 19.veka smatralo se da postoji već 200 godina. O imenu sela postoje dve legende, jedna je ta da se nalazilo “za lugom” pa da se prvo zvalo Zalugovac, a druga je da su ga Turci dali nekom od Srba “pod zalogu”, te da ime potiče odatle. O starini sela dosta govori mesto Kovaluk, gde postoji brojni arheološki ostaci i gde je prolazio “carski drum”. Današnje selo ima oko 900 stanovnika, osmogodišnju osnovnu školu i pre svega je poznato po proizvodnji jagoda.

Marenovo

Marenovo je jedno od najmlađih naselja, pretpostavlja se da je selo nastalo oko 1835.godine, a da je do tada bilo zaseok Zalogovca ili da je naknadno naseljeno. Ne pominje se u prvom srpskom popisniku sela 1818. nema ga ni u turskim popisima. O imenu sela postoje isto dva predanja, po jednom selo je dobilo ime po nekom Marjanu, koji se ovde prvi doselio te se u prvo vreme selo zvalo Marjanovo, a po drugom, da je selo dobilo ime po nekom Marinu, nastojniku imanja Kneza Miloša, te se u početku zvalo Marinovo. Današnje selo ima oko 450 stanovnika, poznato je po vinogradima i proizvodnji jagoda.

Parcane

Parcane je staro selo, ali iz popisnika sela iz 1818.godine se zna da današnje selo nema veze sa onim koje je postojalo pre toga, a ni kada je tačno raseljeno. Stari kraj u selu se i danas zove Dudovac. Izvesno je da je postojalo i u 18.veku, a da je do raseljavanja došlo najverovatnije u doba Kočine krajine. O poreklu imena sela legenda kaže da potiče najverovatnije od para koje su na tom mestu pronađene, što znači da je na tom mestu i ranije bilo naselja. Današnje selo ima oko 550 stanovnika, četvorogodišnju osnovnu školu i poznato je po staroj crkvi u selu.

Toljevac

Toljevac se računa u jedno od najstarijih naselja Temnića, bar od vremena kada je u kontinuitetu naseljen. O poreklu imena sela postoje dve legende. Jedna kaže da potiče od tonja, vrste magle koja ga je obavijala, pa da se prvo zvalo Tonjevac. Druga kaže da ime sela potiče od izvesnog Tonje, viđenijeg čoveka koji se tu prvi naselio pa je po njemu selo i dobilo ime. Danas Toljevac ima oko 570 stanovnika i poznato je po “Kupusijadi u Toljevcu”, koja je pokrenuta kao takmičarska manifestacija.

Pajkovac

Pajkovac je selo koje nastaje približno u isto vreme kada i druga naselja ovog dela Temnića, najverovatnije sredina 18.veka. Takođe se beleže dve legende o imenu sela, a prva kaže da je ime dobilo po izvesnom Pavlu koga su zvali Pajke. Druga kaže da ime potiče od toga što su se meštani dosta patili od Turaka pa je prvo ime bilo Patkovac, da bi kasnije promenilo ime u današnje. Danas je to jedno od manjih sela Temnića i opštine Varvarin, i ima oko 150 stanovnika. Jedino je selo osim Cernice koje nema meštane koji su na radu u inostranstvu.

Karanovac

Karanovac je selo koje takođe postoji od sredine 18.veka, ali da je postojalo i dosta starije naselje u blizini sa kog je selo raseljeno. To potvrđuje i popis iz 1530.godine koji beleži selo Karanovci. Isto tako i mesto Pešanicu, kako se zove Staro selo kod Karanovčana. Prema legendi selo je dobilo ime ili zbog toga što je tu bilo dosta pobijenih Turaka. Možda i zbog toga što su se u tom kraju mnogo svađali, starinski rečeno karali, kako se pričalo u okolnim selima kad su legende zabeležene. Današnje selo Karanovac ima oko 400 stanovnika i poznato je po organskoj proizvodnji hrane u malim gazdinstvima.

Mala Kruševica

Mala Kruševica je naseljena u toku Prvog srpskog ustanka, kada je imala deset kuća. Selo je i danas malo, ali kao i tada zbijenog tipa. Najverovatnije je naseljeno doseljavanjem sa Kosova. Prema jednoj od legendi postalo od sela Poljne iz Levča koje postoji u turskom popisu iz 1530.godine kada je zabeležena i Kruševica u ovom kraju. Pretpostavlja se da ime sela potiče od krušaka za koje se kaže da ih je u selu bilo mnogo. I danas važi za selo poznato po proizvodnji voća, a pre svega po proizvodnji veoma ukusnog meda, jer ima idealne uslove za pčelarstvo. U selu danas živi oko 300 stanovnika.

Naselja Temnića danas su veoma lepa, kako pomoravska tako i planinska, koja su smeštena po obroncima Juhora. Osim uživanja u lepoj prirodi, idealnim uslovima za seoski turizam i rekreativne sportove, poput biciklizma, u većem broju sela se nalazi dosta starina, crkava, lokaliteta ili zapisa. Ono što je prisutno nekoliko decenija u nazad, pad broja stanovništva u svim naseljima Temnića, usled pada privredne delatnosti, iako su potencijali zaista brojni.

Categories
Istorija

Upoznaj Varvarin

Varvarin varoš i selo

Današnja podela koja postoji kada je u pitanju Varvarin, na varoš i selo, relativno je novijeg doba, iz 19-og veka. Prema anegdoti, kada je kralj Milan ukazima dodeljivao status varoši, jedan deo meštana Varvarina pristao je da plati taksu. Drugi deo pak to nije hteo. Deo severno od Kalenićke reke je nakon toga proglašen za varoš, dok deo južno od reke ostaje selo. Istorijski razvoj je istina malo složeniji.

Prva beleženja imena u izvorima

U istorijskim izvorima se prvi put pominje Varvarin, u 15.veku, da bi se brzo nakon toga na istom mestu javilo naselje Bela Crkva, početkom 16.veka. Ostaje nejasno da li je naselje postojalo i pre toga, u doba Moravske Srbije kneza Lazara, kada je Temnić bio gusto naseljen. Isto tako, da li je ovo uvek bilo samo jedno naselje, ili su u nekom momentu isto bila razdvojena i tako koegzistirala.

Bar kada je u pitanju selo Varvarin, tu je situacija dosta jasna, svi putopisci i njihove karte ga lociraju na mesto današnjeg Selišta, u Sastavcima, gde nastaje Velika Morava. U zavisnosti od toga kako je Morava plavila, a u srednjem veku je imala dublje korito i bila plovna do Stalaća, verovatno se i selo pomeralo, ali je uvek bilo na tom potezu, sve do Prvog srpskog ustanka.

Ono što je oduvak bila karakteristika Varvarina, bez obzira na period, mesto je uvek imalo belu crkvu, i to je ono što bi svaki putopisac ili dokument uočio i zabeležio. Očigledno da se upravo pod tim uticajem u izvorima mesto često javlja pod dva različita imena, što neće biti slučaj samo u najranijim godinama pominjanja, već i kako se bližimo našem vremenu.

Varvarin u doba turske vlasti

Prvi pouzdani podaci o Varvarinu novijeg doba pod turskom vlašću počinju da se javljaju 1740-1741.godine kada je rađen popis Jagodinske nahije za defterdara Lala Mehmed pašu. Varvarin je u to vreme pripadao njegovom temliku, što je najverovatnije osnova iz koje je izveden naziv za region Temnić, i koji se u to vreme protezao do Jagodine i Belice.

Postoji i ranije zabeležen pouzdani podatak o Varvarinu, sa početka 18.veka, koji se javlja na Epšelvicovoj karti iz 1718. godine, gde je ucrtan Varvarin. Međutim, na ovoj karti je Varvarin prikazan kao napušteno mesto. To ne treba da čudi jer je tek bio završen austrijsko-turski rat, nakon kog je najveći deo Šumadije zapusteo, a po popisu na ovom prostoru je živelo 28.000 stanovnika.

Varvarin u doba austrijsko-turskih ratova

Varvarina nema ni u Najpergovom popisu Srbije posle Požarevačkog mira i novog austrijsko-turskog rata. Mada, u samom popisu su dati čak i prelazi preko reka, ili bar oni značajniji. Iz Jagodinskog distrikta kome je Varvarin pripadao moglo se preći u Tursku samo kod Kukljina i Bogdanja. Tu je bila granica tadašnje Kraljevine Srbije, odnosno baš kod Varvarina će biti granica Beogradskog pašaluka.

Takođe je interesantno da i po Najpergovom popisu i po Epšelvicovoj karti Kruševac nije povezan sa Carigradskim drumom preko Jasike, Varvarina i Jagodine. Nego je put išao desnom obalom Zapadne Morave do Stalaća gde se prelazila Južna Morava. Put je zatim izlazio na Carigradski drum negde kod današnjih Pojata. U kasnijim austrijskim i srpskim izvorima iz tog perioda, Varvarin se ne pominje, ali se tada javlja naselje Bela Crkva.

Ovde se sigurno radi o dva naselja, što se vidi iz austrijskih karata iz 18.veka. Bela Crkva se nalazila na prostoru današnje varoši Varvarina a Varvarin na mestu Selište, gde je selo dočekalo početak 19.veka. Povremeno su egzistirala oba naselja istovremeno a povremeno samo po jedno. Ono što je i za jedno i za drugo bilo zajedničko je postojanje bele crkve.

Varvarin u putopisima

Kroz Varvarin, tačnije tadašnju Belu Crkvu, je 1784. godine prošao Josif Pavle Miteser. Njegov putopis je značajan jer osim priče sadrži i kartu, na osnovu koje može da se zaključi da je Kalenićka reka imala korito, kod današnjeg Varvarina, nekih 500 do 600 m severnije nego danas. Naselje Bela Crkva se prema karti nalazilo se južno od Kalenićke reke, kao i crkva.

Bela Crkva je bila relativno veliko selo sa 23 loše sagrađene hrišćanske kuće. Kroz selo je prolazio put kojim su mogle da se kreću i kočije. Taj put je išao iz Jagodine, preko Obreža, Bele Crkve, Bošnjana, Šanca i Jasike za Kruševac. Preko Kalenićke reke je postojao mostić, najverovatnije drveni, kojim su mogle da prelaze kočije.

Najvažniji podatak koji Miteser pominje je da u Beloj Crkvi postoji jedna crkva, sagrađena od kamena. Ta crkva bele boje se pominje i u drugim, ranijim izvorima. Miteser ne govori o tome u kakvom je stanju tada crkva bila. Najverovatnije bi zabeležio da je bila u lošem stanju ili da je kojim slučajem bila oštećena.

Nakon ovoga Varvarin se na neko vreme gubi iz istorijskih izvora. Ovaj kraj se ponovo pominje u vreme Kočine krajine, 1788.godine. Tada se beleži da je Temnić kao kraj prilično zapusteo, skoro sva naselja,. To će se dogoditi poslednji put do savremenog doba. Očigledno da se uoči ustanaka kraj oporavio a naselja oživela jer su dočekala ustanak.

Varvarin u oslobođenoj Srbiji

Sve do 1810.godine i čuvene bitke koja se odigrala na Varvarinskom polju selo se nalazilo na mestu Selište. Odatle je uoči bitke raseljeno na mesto gde se i danas nalazi, oko 20 kuća. Na novom mestu ga je zatekao Oto Dubislav Pirh koji posećuje Varvarin 1829.godine i beleži lep utisak koji je stekao. Varvarin se tada po njegovom opisu uveliko oporavio, dvorišta su bila ograđena, a kuće pokrivene crepom i ušorene

Nakon ustanaka je krenuo veći talas doseljavanja u oslobođenu Srbiju, kada se više porodica Cincara se naselilo u Varvarin. Od tada mesto počinje ubrzano da se razvija. Bio je to talas naseljavanja u kom je stanovništvo kneževine utostručeno. Naseljavanjem iz različitih pravaca i struja formirale današnje porodice u varvarinskom kraju, a zahvaljujući preduzimljivosti naseljenika mesto krenulo da cveta.

Trud doseljenika u zajednicu su podržale i brojne starosedelačke porodice, najviše su procvetali trgovina i zanatstvo. Najveći uspeh su ostvarili dobijanjem ukaza od kralja Milana Obrenovića 29. septembra 1882. godine. Kraljevim ukazom je Varvarin zvanično proglašen za varoš. Oko dve decenije ranije se dogodila fizička podela, kada je varošica podignuta kraj bele crkve. Zemljište je u to vreme pripadalo Gornjem Katunu.

Sve do ukaza kojim je proglašeno za varoš Varvarin naselje na tom mestu je bilo poznatije kao Bela Crkva. Tako su ga mnogo češće zvali, što je i u prošlosti bio slučaj. Zabeleženo je da početkom 20.veka varoš počinje da stagnira. Tada osim nešto trgovine i zanatlija, kao i nekoliko kafana nema veće ponude kulturnog života. Varoš je tada imala školu, crkvu, poštu i sresku kancelariju, kao sedište sreza Temnić.

Varvarin u savremeno doba

Na isti način se odvijao život sve do kraja postojanja Kraljevine Srbije. Do tranzicije je došlo promenom društvenog poretka u zemlji nakon Drugog svetskog rata. U to vreme započelo se sa temeljnijom, planskom industrijalizacijom ovog pre svega poljoprivrednog kraja. Tada su i varoš i selo Varvarin doživeli novi polet i demografski rast. Krajem 20-og veka je taj polet bio sasečen, a mesta ponovo stagniraju.

Varoš i selo Varvarin se i danas nalaze na istom mestu gde su se nalazili od 19-og veka. Prema najnovijim statističkim podacima varoš Varvarin ima oko 2200 stanovnika, a selo Varvarin 1800 stanovnika, sa opadajućim trendom. Pored različitih sadržaja za svakodnevni život i kulturno-istorijskih znamenitosti, mesta i dalje krasi bela crkva kraj Velike Morave, posvećena Uspenju Presvete Bogorodice.

Categories
Istorija

Dan oslobođenja Varvarina – 14.oktobar

Prošlo je 75 godina od dana kada je Varvarin poslednji put oslobođen. To nije bilo poslednje ratno razaranje sa kojim se mala pomoravska varoš suočila tokom 20.veka, ali je poslednji put da se nalazila pod okupacijom. I dugo je samo ta činjenica bila važna dok su pojedinosti o samom događaju vremenom lagano padale u zaborav. Šta danas znamo kako je izgledao taj 14.oktobar, dan oslobođenja?

Kratka hronologija zbivanja

Ako prođemo kroz istorijat zbivanja tog oktobra 1944.godine, zapravo je jako malo poznatih činjenica. Nije da one nisu zabeležene, ali je za razliku od mnogih ranijih zbivanja ovde mnogo toga ostalo nedorečeno. Recimo, poznato je da je po oslobođenju Varvarina 1918.godine u njega prvi ušao major Dušan Dodić iz Milutovca, na belom konju.

Ovako preciznih informacija nema kada je dan oslobođenja 1944.godine u pitanju, čak ni kao deo tradicije koja se prepričavala, iako se 14.oktobar kao značajan i važan dan slavio više od šest decenija. Zabeleženo je da je znameniti lekar Vlastimir Godić, po kome danas nosi ime Dom zdravlja u Varvarinu, prvi partizan koji je istog 14.oktobra ušao u oslobođeni Kruševac.

I ovde takođe ostaje dosta praznog prostora. Da li se odgovori možda nalaze u samim događajima koji su prethodili oslobođenju, teško je reći. Činjenica je da su obe strane ostale nemušte što se tiče detalja, skoro da ih prećutkuju, dok se istoriografija do danas gotovo ni malo nije ozbiljnije bavila pitanjem oslobođenja iz 1944.godine. Izvesno je, Varvarin jeste oslobođen tog 14.oktobra.

Kontroverza oslobodioca

Poslednjih godina je i u istraživačkim krugovima, kao i u štampi, sve prisutnije da Varvarin tog oktobra nisu oslobodili partizani uz sadejstvo Crvene armije koja se bližila iz pravca Bugarske. Naprotiv, učinile su to četničke jedinice, što i ne bi trebalo da preterano čudi, s obzirom da je do leta 1944.godine Temnić pretežno bio četnički kraj.

Kao što dokumenti četničkog pokreta i izveštaji pružaju informaciju o nekim zbivanjima u toku samog rata, isto tako daju neke informacije i o danu oslobođenja. Prema njima, Varvarin je bio jedno od dvadesetak gradova i varoši u Srbiji koje su oktobra oslobodili četnici, pre dolaska Crvene armije. Ista dokumenta pokazuju da je Varvarinski korpus – gorski štab 157 prilikom akcije zarobio 350 Nemaca.

U tom trenutku korpusom je komandovao Milić Rausavljević Raus, koji je maja 1944.godine izdao dve direktive borcima svog korpusa o borbama, pravcima nastupanja i ciljevima akcija. Ni prema crvenoarmejskim arhivama Komande Trećeg ukrajinskog fronta Crvene Armije, ni jedna njena jedinica 13/14.oktobar 1944, nije vodila borbe u kruševačkom kraju protiv Nemaca.

U to vreme odvijala se Kruševačka operacija Rasinsko-topličke grupe Deligradskog korpusa Jugoslovenske vojske u Otadžbini. Ipak, izvesno je da su jedinice Crvene Armije već bile u neposrednoj blizini jer su se 13.oktobra nalazile kod Stalaća gde je potporučnik Aleksandar Zlatković, u ime komandanta Keserovića išao u štab u svojstvu kurira i predstavio situaciju na terenu.

Dan oslobođenja danas

Koliko se danas sećamo tog 14.oktobra 1944.godine i da li smo u dovoljnoj meri svesni njegovog značaja? Da li je moguće danas, nakon 7 decenija staviti tačku na nesrećna zbivanja koja su se tada dešavala, i na podele koje do danas nisu završene? Da li su i danas žrtve i zalaganja jedne ili druge strane manje vredne, kao i građani koji su dali svoje živote u borbi za slobodu?

Dan oslobođenja Varvarina, 14.oktobar, zaslužuje da se o njemu zna više, kao i da se rasvetle mnoga zbivanja pre i posle njega. Zaslužuje to kao dan kada je Varvarin poslednji put u svojoj novijoj istoriji oslobođen. Zaslužuju i to mnogi sugrađani koji su tih godina stradali ili su preživeli torturu, a čije duše takođe zaslužuju večni mir.

Categories
Novosti

Galerija slika

Varvarin je dobio i svoju galeriju slika na poznatom flickr photos portalu. Za sada galerija nema mnogo slika ali nadamo se da će se svakim danom uvećavati.

Ukoliko imate neku zanimljivu sliku Varvarina drago bi nam bilo da je podelite sa ostalim posetiocima Varvarin.net-a tako što ćete nam je poslati na pisma[at]varvarin[dot]net a mi ćemo je zatim objaviti na varvarinskoj galeriji.

Galeriju možete pogledati na sledećoj adresi http://www.flickr.com/photos/varvarin